Londra’daki 100 Fetter Lane, Edenica, sürdürülebilir mimaride yalnızca enerji verimliliği ve yeşil alanlarıyla değil, binanın kullanım ömrü sona erdiğinde ne olacağını bugünden planlayan yaklaşımıyla öne çıkıyor.
Yapının yaklaşık 4.817 yapı elemanının dijital malzeme pasaportlarıyla kayıt altına alınması, mimaride “yap-kullan-yık” anlayışı yerine “yap-kullan-sök-yeniden kullan” modelinin nasıl uygulanabileceğine dikkat çekiyor.
Londra’da Geleceğin Yapı Malzemesi Bankası Yükseliyor Edenica
Londra’nın yoğun kent dokusu içerisinde yükselen Edenica, geleneksel ofis yapılarından farklı bir mimari anlayışı gündeme taşıyor. 100 Fetter Lane adresinde yer alan 12 katlı yapı, yalnızca bugün nasıl kullanılacağı düşünülerek tasarlanmamış. Projenin dikkat çeken yönlerinden biri, binanın kullanım ömrünün sona ermesinden sonraki sürecin de tasarım kararlarının bir parçası olarak ele alınması.
Fletcher Priest Architects tarafından tasarlanan yapı, sürdürülebilir mimarinin yalnızca enerji tüketimini azaltmak, daha fazla yeşil alan oluşturmak veya çevreci malzemeler kullanmak anlamına gelmediğini gösteren örneklerden biri olarak değerlendiriliyor.
Edenica’nın arkasındaki temel fikir oldukça farklı.
Bir bina ömrünü tamamladığında geriye ne kalır?
Bugünün yapı sektöründe bu sorunun cevabı çoğu zaman yıkım, moloz ve atıklarla ilişkilendiriliyor. Oysa Edenica’nın yaklaşımı, yapının içerisindeki malzemeleri gelecekte yeniden değerlendirilebilecek değerler olarak görmeyi hedefliyor.
Bu nedenle proje, yalnızca bir ofis binası değil, gelecekte kullanılabilecek yapı bileşenlerinin kayıt altında tutulduğu bir “malzeme bankası” fikrini de ortaya koyuyor.
Yapıların geleceği sadece kullanım süresiyle ölçülmüyor
Bir yapının tasarımında genellikle arsa, taşıyıcı sistem, cephe, enerji performansı, kullanıcı konforu ve işletme giderleri gibi unsurlar ön plana çıkıyor. Ancak Edenica farklı bir soruyu tasarım sürecinin merkezine yerleştiriyor.
Bu yapı ileride sökülecek olursa ne olacak?
Bu soru ilk bakışta yalnızca yıkım veya yenileme süreciyle ilgili gibi görünse de aslında yapı sektörünün kaynak kullanımına bakışını değiştirebilecek bir yaklaşım içeriyor.
Bir binada kullanılan çelik, beton, cam, seramik veya diğer yapı ürünlerinin nereden geldiği, hangi özelliklere sahip olduğu ve kullanım ömrünün sonunda nasıl değerlendirilebileceği biliniyorsa, bu malzemelerin yeniden kullanım ihtimali de artıyor.
Edenica’da amaç tam olarak bu bilgi zincirini oluşturmak.
Böylece bina tamamlandığı gün tüm bilgiler rafa kaldırılan bir proje olmaktan çıkıyor. Yapının içerisinde bulunan malzemeler ve bileşenler hakkında gelecekte kullanılabilecek dijital bir bilgi altyapısı oluşturuluyor.
4.817 yapı elemanı dijital ortamda kayıt altına alındı
Edenica projesinin en dikkat çekici unsurlarından biri 4.817 yapı elemanının dijital malzeme pasaportlarıyla kayıt altına alınması.
Bu sistem, yalnızca “binada hangi malzeme kullanıldı” sorusuna cevap vermeyi amaçlamıyor.
Malzemenin;
- kaynağı,
- üretim bilgileri,
- karbon içeriği,
- teknik özellikleri,
- geri dönüştürülebilirliği,
- bakım gereksinimleri,
- söküm koşulları,
- yeniden kullanım potansiyeli
gibi farklı bilgilerinin de bir arada tutulması hedefleniyor.
Bu yaklaşım sayesinde bina fiziksel bir yapı olmanın yanında aynı zamanda dijital bir malzeme envanteri haline geliyor.
Örneğin binada bulunan belirli bir çelik kolonun yalnızca nerede kullanıldığı değil, hangi ürün olduğu, teknik özellikleri ve gelecekte nasıl sökülebileceği konusunda da bilgiye ulaşılması amaçlanıyor.
Bu durum özellikle gelecekte yapılacak bakım, yenileme veya dönüşüm çalışmalarında önemli bir avantaj sağlayabilir.
Dijital malzeme pasaportu nedir
Dijital malzeme pasaportunu en basit ifadeyle, bir yapı ürününün kimlik kartı olarak düşünmek mümkün.
Geleneksel yapı projelerinde malzemelere ilişkin çok sayıda bilgi farklı belgelerde, üretici kataloglarında, teknik dokümanlarda veya proje dosyalarında bulunabiliyor.
Aradan yıllar geçtiğinde ise bu bilgilerin tamamına ulaşmak kolay olmayabiliyor.
Malzeme pasaportu yaklaşımı, söz konusu bilgilerin daha sistematik şekilde bir araya getirilmesini amaçlıyor.
Bir yapı elemanının;
Nereden geldiği, nasıl üretildiği, hangi özelliklere sahip olduğu, binanın neresinde bulunduğu ve ileride nasıl sökülebileceği
gibi bilgilerinin kayıt altında olması, o parçanın gelecekte yeniden değerlendirilmesini kolaylaştırabilecek bir altyapı oluşturuyor.
Edenica’nın önemli taraflarından biri de bu sistemin yalnızca binanın tamamlanmasından sonra hazırlanan statik bir arşiv olarak düşünülmemesi.
Bilginin tasarım ve yapım süreçlerine mümkün olduğunca erken dahil edilmesi hedefleniyor.
Sökülebilir yapı detayları neden önemli
Bir malzemenin gelecekte yeniden kullanılabilmesi için yalnızca onun nerede bulunduğunu bilmek yeterli olmayabilir.
Malzemenin binadan nasıl çıkarılacağı da büyük önem taşıyor.
Örneğin bazı yapı bileşenlerinin birbirinden ayrılması oldukça zor olabilir. Yapıştırılmış, geri dönüşü mümkün olmayan veya söküm sırasında zarar görebilecek bağlantılar, yeniden kullanım ihtimalini azaltabilir.
Edenica’da ise bu noktada daha sökülebilir yapı detaylarının kullanılması önem kazanıyor.
Özellikle cıvatalı çelik bağlantılar, yapısal elemanların gelecekte daha kolay ayrıştırılabilmesine yönelik yaklaşımın örnekleri arasında bulunuyor.
Buradaki düşünce oldukça basit.
Bir malzemenin gelecekte yeniden kullanılmasını istiyorsanız, binayı tasarlarken o malzemenin nasıl çıkarılacağını da düşünmeniz gerekiyor.
Dolayısıyla sürdürülebilir mimari yalnızca binanın kullanım dönemini değil, kullanım sonrasını da kapsayan daha uzun bir zaman çizelgesine dönüşüyor.
Binanın sonu tasarımın başlangıcında düşünülüyor
Edenica’nın ortaya koyduğu model, mimarlıkta önemli bir bakış açısı değişikliğine işaret ediyor.
Geleneksel yaklaşımda tasarımın temel hedeflerinden biri binanın ihtiyaç duyulan işlevleri yerine getirmesidir. Ancak döngüsel ekonomi yaklaşımıyla birlikte başka sorular da önem kazanmaya başlıyor.
Malzeme ne kadar dayanacak?
Bakımı nasıl yapılacak?
Değiştirilmesi gerektiğinde ne olacak?
Bina farklı bir işleve dönüştürülürse hangi parçalar korunabilecek?
Yapı tamamen sökülecek olursa hangi malzemeler yeniden kullanılabilecek?
Edenica bu soruları aynı sistem içerisinde değerlendirmeye çalışıyor.
Bu nedenle proje, mimarlık ile veri yönetiminin birbirinden ayrı düşünülemeyeceği bir örnek ortaya koyuyor.
Şantiyede veri toplamak kolay olmadı
Bu tür bir sistemin kurulması yalnızca mimarın veya mühendislik ekibinin çalışmasıyla tamamlanabilecek bir süreç değil.
Çünkü bir binada kullanılan ürünlerin önemli bir bölümü farklı üreticilerden, tedarikçilerden ve alt yüklenicilerden geliyor.
Her şirketin kendi bilgi formatını kullanması ise verilerin tek bir sistem içerisinde toplanmasını zorlaştırabiliyor.
Edenica projesinde Waterman, ana yüklenici Mace ve alt yüklenicilerle birlikte çalışılarak yapı malzemelerine ilişkin bilgilerin toplanması ve standartlaştırılması üzerinde duruldu.
Bu süreçte hangi bilgilerin tedarikçilerden alınabileceğinin belirlenmesi, gerekli verilerin sözleşmesel şartlara dönüştürülmesi ve sonrasında bilgilerin kontrol edilmesi önemli aşamalar oluşturdu.
Buradan çıkan sonuçlardan biri oldukça önemli.
Döngüsel bir bina yalnızca mimari tasarımla ortaya çıkmıyor.
Malzeme üreticisinden tedarikçiye, yükleniciden alt yükleniciye kadar geniş bir zincirin aynı hedef doğrultusunda çalışması gerekiyor.
Edenica’nın cephesinde Londra’nın mimari geçmişinden izler var
Binanın sürdürülebilirlik yaklaşımı kadar mimari karakteri de dikkat çekiyor.
Edenica’nın cephesinde kullanılan farklı renkler, yapının bulunduğu çevreyle görsel bir ilişki kurmasını sağlıyor.
Gri bölümün, bitişikte bulunan II. derece koruma altındaki 2 Greystoke Place yapısıyla ilişki kuracak şekilde kademelendirildiği belirtiliyor.
Kırmızı bölümlerde kullanılan pigmentli agrega ise bölgedeki tuğla ve pişmiş toprak mimarisine gönderme yapıyor.
Zemin seviyesinde kullanılan parlak mavi fayanslar ise yapının bulunduğu alandaki pub kullanımını vurgulayan farklı bir karakter oluşturuyor.
Cephedeki üç boyutlu kabartmalı karo desenleri de bölgenin geçmişindeki matbaacılık faaliyetlerine gönderme yapan tasarım detayları arasında bulunuyor.
